رشد کودک از یک تا دو سالگی؛ راهنمای قد، وزن و مهارتهای رشدی

رشد کودک از یک تا دو سالگی

راهنمای قد، وزن و مهارت‌های رشدی

سال دوم زندگی دوره‌ای پر از تغییر است. کودک در آغاز این دوره ممکن است تازه چند قدم بردارد و چند واژه بگوید؛ اما تا دو سالگی معمولاً مستقل‌تر راه می‌رود، می‌دود، از وسایل ساده استفاده می‌کند و دو واژه را کنار هم می‌گذارد. هم‌زمان ممکن است اشتهایش متغیر شود، بیشتر مخالفت کند یا برای بیان خواسته‌هایش خشمگین شود. بسیاری از این رفتارها بخشی از مسیر طبیعی استقلال هستند.

رشد فقط به قد و وزن محدود نیست. برای داشتن تصویری کامل‌تر باید رشد جسمی، حرکت، زبان، یادگیری و ارتباط اجتماعی را کنار هم دید. همچنین باید به خاطر داشت که کودکان دقیقاً با یک سرعت رشد نمی‌کنند و فهرست نقاط عطف، ابزار پایش است؛ نه مسابقه یا وسیله تشخیص بیماری.

رشد جسمی در سال دوم چگونه تغییر می‌کند؟

پس از یک‌سالگی، سرعت رشد جسمی نسبت به ماه‌های اول زندگی کمتر می‌شود. بر اساس راهنمای آکادمی اطفال آمریکا، بسیاری از کودکان در مجموع سال دوم حدود ۱٫۴ تا ۲٫۳ کیلوگرم وزن اضافه می‌کنند و افزایش دور سر در این سال حدود ۲٫۵ سانتی‌متر است. این اعداد میانگین‌اند و نباید به‌عنوان هدف ثابت برای همه کودکان استفاده شوند.

آنچه اهمیت بیشتری دارد، مسیر رشد در طول زمان است. قرار گرفتن کودک روی صدک ۱۰ لزوماً بدتر از صدک ۹۰ نیست. پزشک بررسی می‌کند که قد یا طول بدن، وزن، وزن نسبت به قد و دور سر در چند نوبت چه روندی داشته‌اند و آیا کودک تقریباً مسیر متناسب خود را ادامه می‌دهد یا نه.

سازمان جهانی بهداشت برای کودکان زیر پنج سال نمودارهای جداگانه‌ای برای قد یا طول نسبت به سن، وزن نسبت به سن، وزن نسبت به قد و دور سر نسبت به سن ارائه کرده است. تا دو سالگی، طول بدن معمولاً در حالت خوابیده اندازه‌گیری می‌شود. برای مقایسه درست نیز بهتر است اندازه‌گیری‌ها با روش و وسیله‌ای ثابت، بدون کفش و با لباس سبک انجام شوند.

یک اندازه‌گیری غیرمنتظره به‌تنهایی تشخیص پزشکی نیست. خطای اندازه‌گیری، لباس، زمان غذا خوردن یا تفاوت ترازوها می‌تواند عدد را تغییر دهد. اگر تغییری واضح یا مداوم در مسیر نمودار دیده می‌شود، اندازه‌گیری باید بررسی و در صورت نیاز با پزشک کودک مطرح شود.

نقاط عطف مهم از ۱۲ تا ۲۴ماهگی

مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا (CDC) «نقطه عطف رشدی» را مهارتی می‌داند که بیشتر کودکان، یعنی حدود ۷۵ درصد یا بیشتر، تا سن مشخصی انجام می‌دهند. جدول زیر گزیده‌ای آموزشی از فهرست‌های ۱۵، ۱۸ و ۲۴ماهگی CDC است.

سن

ارتباط و رفتار اجتماعی

یادگیری و حرکت

حدود ۱۵ ماهگی

تلاش برای گفتن یک یا دو واژه به‌جز «مامان» و «بابا»، نگاه کردن به شیء آشنا هنگام شنیدن نام آن، اشاره برای درخواست کمک، نشان دادن وسیله مورد علاقه و ابراز محبت

برداشتن چند قدم بدون کمک، خوردن بعضی غذاها با انگشت، استفاده درست از وسایلی مثل لیوان یا کتاب و روی هم گذاشتن دست‌کم دو جسم کوچک

حدود ۱۸ ماهگی

تلاش برای گفتن سه واژه یا بیشتر به‌جز «مامان» و «بابا»، انجام دستور یک‌مرحله‌ای بدون اشاره، اشاره برای نشان دادن چیز جالب، ورق زدن چند صفحه کتاب همراه والد

راه رفتن مستقل، خط‌خطی کردن، تلاش برای استفاده از قاشق، نوشیدن از لیوان بدون در، بالا و پایین رفتن از مبل یا صندلی و تقلید کارهای ساده خانه

تا ۲ سالگی

کنار هم گذاشتن دست‌کم دو واژه، اشاره به تصویر خواسته‌شده در کتاب یا دو عضو بدن، استفاده از اشاره‌های متنوع‌تر و توجه به ناراحتی دیگران

دویدن، توپ زدن با پا، بالا رفتن از چند پله با یا بدون کمک، غذا خوردن با قاشق، کار با دکمه یا پیچ اسباب‌بازی و استفاده هم‌زمان و مرتبط از چند وسیله در بازی

این جدول همه مهارت‌های کودک را پوشش نمی‌دهد. ممکن است کودکی یک مهارت را کمی زودتر و مهارت دیگری را کمی دیرتر به دست آورد. بااین‌حال، اگر کودک یک یا چند نقطه عطف متناسب با سن را نشان نمی‌دهد، مهارتی را که قبلاً داشته از دست داده است یا والد درباره شنوایی، بینایی، حرکت، زبان یا ارتباط او نگرانی دارد، بهتر است منتظر نماند و موضوع را با پزشک در میان بگذارد.

زبان و ارتباط؛ چگونه کمک کنیم؟

در این سن، گفت‌وگوی روزمره یکی از مؤثرترین ابزارهای یادگیری است. لازم نیست جلسه آموزشی جداگانه‌ای ترتیب دهید؛ همان کارهای معمول خانه فرصت‌های خوبی برای رشد زبان هستند.

• نام اشیا، خوراکی‌ها، اعضای بدن و کارهایی را که انجام می‌دهید با جمله‌های کوتاه بگویید.
• وقتی کودک یک صدا یا واژه ناقص می‌گوید، شکل درست آن را تکرار و کمی کامل‌تر کنید؛ برای مثال اگر می‌گوید «توپ»، بگویید «بله، توپ آبی».
• هر روز کتاب تصویری بخوانید و درباره تصویرها سؤال ساده بپرسید؛ مانند «گربه کجاست؟».
• پس از سؤال یا نام بردن یک شیء چند ثانیه صبر کنید تا کودک فرصت پاسخ دادن داشته باشد.
• شعرها و بازی‌های همراه با حرکت دست و صورت را تکرار کنید.

هدف، وادار کردن کودک به تکرار کلمات نیست. گفت‌وگوی دوطرفه، پاسخ دادن به اشاره‌ها و دنبال کردن علاقه کودک معمولاً از پرسش‌کردن پی‌درپی یا تصحیح مداوم مفیدتر است.

حرکت، بازی و یادگیری

کودک یک تا دو ساله با حرکت و تجربه مستقیم یاد می‌گیرد. محیطی امن فراهم کنید تا بتواند راه برود، توپ را هل دهد یا شوت کند، وسایل را داخل ظرف بگذارد و بیرون بیاورد، مکعب‌ها را روی هم بچیند و پازل‌های بسیار ساده را امتحان کند.

بازی وانمودی نیز از حدود این دوره پررنگ‌تر می‌شود؛ مثلاً کودک به عروسک غذا می‌دهد، تلفن اسباب‌بازی را کنار گوش می‌گذارد یا با قاشق خالی هم می‌زند. لازم نیست بازی را دقیق هدایت کنید. چند وسیله ساده و امن در اختیارش بگذارید، کار او را توصیف کنید و گاهی از او تقلید کنید.

برای تقویت استقلال، اجازه دهید در کارهای کوچک مشارکت کند: جوراب را داخل سبد بگذارد، دستش را برای پوشیدن لباس جلو بیاورد یا بین دو لباس یکی را انتخاب کند. کج‌خلقی در این سن شایع است، چون خواسته‌های کودک سریع‌تر از توانایی زبانی و کنترل هیجان او رشد می‌کنند. حفظ آرامش، نام‌گذاری احساس و تعیین مرز کوتاه و ثابت معمولاً کمک‌کننده‌تر از توضیح طولانی است.

خواب، تغذیه و صفحه‌نمایش

رشد سالم فقط به بازی آموزشی وابسته نیست. خواب و تغذیه کافی، حرکت روزانه و ارتباط مستقیم با بزرگسالان پایه‌های اصلی رشد هستند.

خواب: کودکان یک تا دو ساله در مجموع شبانه‌روز، با احتساب خواب روز، معمولاً به ۱۱ تا ۱۴ ساعت خواب نیاز دارند. ساعت نسبتاً ثابت خواب و بیداری و یک برنامه آرام پیش از خواب، مانند مسواک و کتاب، به منظم شدن خواب کمک می‌کند.

تغذیه: سازمان جهانی بهداشت برای ۱۲ تا ۲۴ماهگی معمولاً سه تا چهار وعده غذا و در صورت نیاز یک تا دو میان‌وعده مغذی را پیشنهاد می‌کند. تنوع و بافت غذا باید متناسب با توانایی کودک بیشتر شود. غذا را با حوصله پیشنهاد کنید، اما کودک را مجبور به خوردن نکنید. اشتها ممکن است از یک وعده یا یک روز تا روز دیگر تغییر کند؛ وظیفه والد ارائه غذای متنوع و سالم است و کودک درباره مقدار خوردن تصمیم می‌گیرد. در صورت شیردهی، WHO ادامه آن را تا دو سالگی یا بیشتر، در کنار غذای مکمل مناسب، توصیه می‌کند.

صفحه‌نمایش: برای کودکان زیر دو سال، ارتباط و بازی واقعی بسیار آموزنده‌تر از صفحه‌نمایش است. CDC استفاده از صفحه را پیش از دو سالگی، جز تماس تصویری، توصیه نمی‌کند. در دو سالگی نیز زمان صفحه بهتر است حداکثر یک ساعت در روز، با محتوای مناسب و همراهی بزرگسال باشد.

چه زمانی با پزشک صحبت کنیم؟

در موارد زیر بهتر است ارزیابی را به تعویق نیندازید:

• کودک مهارتی را که قبلاً داشته از دست داده است.
• یک یا چند نقطه عطف متناسب با سن را نشان نمی‌دهد.
• درباره تماس و ارتباط اجتماعی، واکنش به صدا، درک زبان، حرکت یا استفاده متقارن از بدن نگرانی دارید.
• افزایش قد، وزن یا دور سر متوقف شده یا مسیر نمودار در چند اندازه‌گیری به‌طور محسوسی تغییر کرده است.
• غذا خوردن، بلع، خواب یا سطح فعالیت کودک به‌طور مداوم مشکل‌ساز شده است.

ثبت نقاط عطف با ارزیابی تخصصی یکسان نیست. آکادمی اطفال آمریکا غربالگری استاندارد رشد را در ۹، ۱۸ و ۳۰ماهگی و غربالگری اختصاصی اوتیسم را در ۱۸ و ۲۴ماهگی توصیه می‌کند. اگر والد یا پزشک نگرانی داشته باشد، غربالگری می‌تواند در زمان‌های دیگری هم انجام شود.

جمع‌بندی

از یک تا دو سالگی، رشد جسمی آهسته‌تر اما رشد مهارت‌ها بسیار چشمگیر است. بهترین راه پیگیری، ثبت منظم و دقیق قد، وزن و دور سر، مشاهده مهارت‌های روزمره و توجه به روند تغییرات است. یک عدد، یک صدک یا یک مهارت به‌تنهایی درباره سلامت کودک حکم نمی‌دهد.

رشدبان می‌تواند سابقه اندازه‌گیری‌ها را منظم و قابل مراجعه نگه دارد تا هنگام ویزیت، تصویر روشن‌تری از مسیر رشد کودک در اختیار شما و پزشک باشد. نمودار و فهرست نقاط عطف ابزار پایش‌اند و جای تشخیص یا نظر پزشک کودک را نمی‌گیرند.

منابع

این مطلب ترجمه مستقیم یک منبع نیست و به‌صورت تألیفی ـ اقتباسی، با تطبیق اطلاعات منابع معتبر زیر نوشته شده است:

1. استانداردهای رشد کودک سازمان جهانی بهداشت (WHO) — https://www.who.int/tools/child-growth-standards/standards
2. رشد جسمی کودک یک‌ساله ـ HealthyChildren، وابسته به آکادمی اطفال آمریکا — https://www.healthychildren.org/English/ages-stages/toddler/Pages/Physical-Appearance-and-Growth-Your-1-Year-Old.aspx
3. راهنمای تفسیر نمودار رشد ـ HealthyChildren — https://www.healthychildren.org/English/health-issues/conditions/Glands-Growth-Disorders/Pages/growth-charts-by-the-numbers.aspx
4. نقاط عطف رشد در ۱۵ماهگی ـ CDC — https://www.cdc.gov/act-early/milestones/15-months.html
5. نقاط عطف رشد در ۱۸ماهگی ـ CDC — https://www.cdc.gov/act-early/milestones/18-months.html
6. نقاط عطف رشد در دو سالگی ـ CDC — https://www.cdc.gov/act-early/milestones/2-years.html
7. تغذیه شیرخوار و کودک خردسال ـ WHO — https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/infant-and-young-child-feeding
8. پایش و غربالگری رشد ـ CDC — https://www.cdc.gov/act-early/about/developmental-monitoring-and-screening.html

یادآوری: این مطلب برای آموزش عمومی نوشته شده است و جایگزین ارزیابی، تشخیص یا توصیه پزشک کودک نیست.